ناهید کشاورز | سه شنبه ۱ آبان ۸۶ |  لینک های وارده

سایت زنستان: سالهای اول دهه 1370 برای من و بسیاری دیگر سال های آغاز آشنایی و علاقه به جنبش زنان بود.ما دانشجویان جوانی بودیم که تبعیض ها را حس می کردیم. فمینیستهایی بدون تئوری بودیم و در جامعه در حال تحول آن روز به دنبال یافتن پاسخ هایی برای پرسشهای مان بودیم. جستجو برای یافتن پاسخ به چرایی تبعیض هایی که به عریانی حسش می کردیم، کم کم ما را در محافلی گرد هم آورد. جمعی که من با آنها آشنا بودم، جمعی 7 نفره بود متشکل از دانشجو، کارمند وخانه دار، علایق و آرزوهایمان متفاوت بود، اما چیزی ما را به هم نزدیک می کرد. دغدغه برای نقد مناسبات مردسالارانه ای که در جامعه بزرگتر و نیز زندگی خصوصی مان با آن دسته و پنجه نرم می کردیم. سن و سال مان هم متفاوت بود، برخی از ما تحولات انقلاب 57 را دیده بودند و برخی دیگر در زمان تحولات، کودکانی بودند که تمام دوران تحصیل شان به سال های پس از انقلاب باز می گشت و درک تحولات انقلاب برایشان به طور مستقیم امکان پذیر نبود. منابع مطالعاتی در آن زمان هنوز بسیار کم و ناقص بود و عطش ما برای دانستن را فرو نمی نشاند. محافل مختلف در آن زمان با هم ارتباطاتی نیز داشتند. به جلسات همدیگر دعوت می شدند. در 8 مارس هایی که در خانه ها برگزار می شد، با هم شرکت می کردند و گاهی، یکی از آن محافل، سخنرانی را دعوت می کرد و از اعضای دیگر محافل نیز دعوت می شد، تا در آن جلسه سخنرانی شرکت کنند. این جمع ها چیزهای دیگری هم داشت. گاهی مسافری می آمد و با خود نسخه ای از کتابی که در خارج چاپ شده بود، می آورد. این کتاب ها دست به دست می گشت و همچون گوهری گرانبها، عطش ما دانشجویان تشنه دانستن را اندکی فرو می نشاند. این چنین بود که من با چند نسخه ای از نیمه دیگر، آوای زن و بعدها معایب الرجال بی بی خانم استر آبادی آشنا شدم.
دو سال پیش وقتی که بیشتر نسخه های نیمه دیگر ، را آن هم به نظم در کتابخانه صدیقه دولت آبادی یافتم، بسیار هیجان زده شدم. نسخه های نیمه دیگر کتابخانه صدیقه دولت آبادی همه اهدایی پروین پایدار بودند و به نام او مزین. پروین پایدار یکی ازاعضای همیشگی نیمه دیگر بوده است. ویژه نامه پروین پایدار در «زنستان»، فرصتی است برای بازخوانی نیمه دیگر و ادای دین به زنانی که در آن سال های سخت با مشقت فراوان، سعی کردند، زبان زنان باشند، زبانی که سال های اختناق به سکوتش کشانده بود و تلاش کردند تا به سهم خود موقعیت کنونی زنان را به پرسش گیرند و برای این پرسشها در جستجوی پاسخ باشند.
اولین شماره نیمه دیگردر بهار 1363 منتشر می شود.بیانیه ای که خبر انتشار نیمه دیگر و اهداف آن را بیان می کند ،چند ماه پیش از انتشار اولین شماره ، در برخی از نشریات خارج کشوری منتشر می شود. در این بیانیه بر اهداف نیمه دیگر تاکید شده است. اهدافی که پی گیری آن را در شماره های بعدی نیمه دیگر، به ویژه در دوره اول، شاهد هستیم:
«... دفتری کوچک را می گشاییم تا در اوراقش همدیگر را بیابیم، به گفتگو بنشینیم، گذشته ها را تحلیل کنیم و دلیل راه آینده را بجوییم.»
نیمه دیگر طرح مباحث و واقعیت های زیر را از وظایف خود می داند:
«به عنوان زن نگاهی ویژه به تاریخ بیفکنیم و در پناه آن خود را در کلیت اجتماعی هر عصر و دوره ای ارزیابی و تبیین کنیم...
به عنوان زن نگاهی ویژه بر فرهنگ کشورمان بیفکنیم. ما شاهد انکار حقوق حقه زنان توسط خود آنان و نیز شاهد امر به معروف و نهی از منکر مردان در قالب « یا روسری یا توسری» بوده ایم... بدین مناسبت شناخت اسلام چه در حیطه تفکر و ایدئولوژی و چه در حیطه زندگی روزمره ، به عنوان یکی از عناصر غالب بر فرهنگ کشور ما از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
به عنوان زن نگاهی ویژه بر جریانات سیاسی کشورمان بیفکنیم. دیدیم که سنت مبارزات چپ از پیش با محظورات «اصولی» برای طرح مسئله زن روبرو بود. این محظورات، چه در حیطه نظر و چه در حیطه عمل، آن چنان سدهایی در مقابل جریان های پیشروی جامعه ما ایجاد کرده است که تبدیل مسئله زن به مسئله سیاسی را دشوار و ناممکن می سازد، لیکن ما شاهد آنیم که مبارزات آزادیخواهانه زنان در ایران زمینه عینی و اجتماعی یافته است. در شرایط حاضر [ ] مبارزه زنان از وزنه ویژه ای برخوردار شده است، آن قدر که می تواند در رهایی کل جامعه موثر افتد.
نهضت آزادیخواهی و برابری طلبی زنان در کشورهای مختلف جهان راه طولانی تاریخی را پیموده است. در پهنه مسائل تئوریک، مباحث فراوانی طرح شده است و در زمینه مسائل عملی قدم های بزرگی برداشته شده است. با توجه به سرشت مشترک مسائل ویژه زنان، البته آشنایی با تجربیات همه کشورها-به خصوص آنانی که بنا بر مقتضیات تاریخی راهگشای این مبارزات بوده اند- برای ما ارزنده خواهد بود.
باید به مسائلی نظیر جنسیت و مفاهیمی نظیر سرکوب زن در حیطه روابطش با مرد، چه در قالب خانواده و چه در پهنه اجتماع، پرداخت. باید با روح انتقادی و برخورد بنیادی مسائل ویژه زنان را طرح کرد و از برخورد نظرات استقبال کرد. ما خود پیرو نظر واحدی نیستیم و برخورد عقاید را برای شناختن و مبارزه کردن ضروری می دانیم. تنها معیار ما ، تنها تعهد مشترک ما ، تعهد به دفاع از حقوق زن و مبارزه برای رهایی است.»1
روشن است که بیان این اهداف و گام نهادن در پیشبردشان در آن دوره ایدئولوژی زده و بی اعتمادی، تا چه حد می تواند دشوار باشد.مواجهه با این دشواری ها را می توانیم در لابلای صفحات نیمه دیگر ببینیم.
اعضای اولیه هیئت تحریریه نیمه دیگر هشت زن هستند. تا شماره ششم این هشت نفر ثابت هستند (لیدیا آوانسیان، زهرا امیدوار، میترا پشوتن، گلنسا رازی، مریم صمدی، آذر طبری، شیدا گلستان، ناهید یگانه)و در شماره 7، یک زن دیگر(شیرین فروغی) به آن ها می پیوندد. از شماره 9، ساختار گذشته تغییر می کند. افسانه نجم آبادی از سوی هیئت تحریریه به عنوان ویراستار انتخاب می شود. و مسئولان نیمه دیگر به گردانندگان، هیئت تحریریه و همکاران تقسیم می شوند. این مسئولان در نشست های سالانه گرد هم می آیند و سیاست های کلی نیمه دیگر را پی ریزی می کنند. تا پیش از این شماره، «حرفی با خوانندگان» که می توانست نوعی سرمقاله باشد، در هر شماره توسط یکی از اعضای هیئت تحریریه نوشته می شد:«با توجه به این که هیئت تحریریه از افرادی با نظرات مختلف تشکیل شده، ما ترجیح دادیم که به جای سرمقاله که حاکی از نظر یکدست تهیه کنندگان یک نشریه است، تک تک افراد نظرات خود را تحت این روال با خوانندگان در میان گذاریم.»(رازی،گلنسا ، سخنی با خوانندگان، نیمه دیگر شماره 2) این خود نشان دهنده دغدغه جمعی است که می خواهند در حین کار جمعی ، فردیت خود را حفظ کرده و تا آن جا که امکان دارد دمکرات باشند. از شماره 10، «حرفی با خوانندگان» توسط افسانه نجم آبادی نوشته می شود.
با نگاهی به شماره های مختلف نیمه دیگر، 17 شماره در دوره اول از فروردین 1363 تا زمستان 1371، یک شماره نمایه دوره اول و پنج شماره در دوره دوم از پاییز 1372 تا پاییز 1378 به برخی از ویژگیهای نشریه «نیمه دیگر» اشاره می کنیم: ویژگی هایی که نیمه دیگر ر در میان نشریات هم زمان خود متمایز می کند و همانطور که گردانندگانش آرزو داشته اند، باعث می شود «سری توی سرها» در آورند.

پرداختن به مسائل ویژه زنان، نشریه ای برای زنان و بدست زنان
نیمه دیگر در شماره های نخستین خود با انتقاد به رویکرد سیاسیون و نیز روشنفکران ایرانی در نادیده گرفتن مسائل زنان به بهانه پرداختن به مسائل «مهم تر»، صفحات نیمه دیگر را فضایی برای طرح هر چه بیشتر مسائل زنان می داند.:«ما با انتشار نیمه دیگر، امیدواریم که به سهم خود و تا حد امکاناتمان ، این زمینه را برای زنان و مردان (چه مذهبی، غیرمذهبی و ضد مذهبی) فراهم آوریم تا نظراتشان را نسبت به حقوق و آزادی زنان ابراز دارند و بدین وسیله این امکان را نیز به دیگران بدهند تا از عقاید و افکارشان در این زمینه آگاه شوند. (رازی،گلنسا ، سخنی با خوانندگان، نیمه دیگر شماره 2)
نیمه دیگر با گروهی زنانه که ویژگی مشترکشان ، ضرورت کار در حوزه زنان و با هدف بهبود وضعیت زنان است کار خود را آغاز می کند. این حرکت در آن زمان بسیار امید دهنده و تقویت کننده اعتماد به نفس زنانی بود که دنیای مردسالار آنان را همواره به حاشیه رانده است. سیاست نیمه دیگر چاپ مقالاتی از زنان و مردان است اما «با توجه به اینکه نیمه دیگر نشریه ای از زنان و برای زنان است، طبیعتا چاپ مقالات و مطالب نویسندگان مرد زمانی معنا پیدا می کند که مسئله خاصی را در رابطه با جنبه ای از مسائل زنان مطرح کرده باشند که در مورد آن مسائل به مطالبی از نویسندگان زن دسترسی نداشته باشیم. در مورد کارهای ادبی و هنری، کار مردان را زمانی چاپ می کنیم که مسئله زن به طور خاصی در آن ها منعکس شده باشد و کار مشابهی نیز توسط زنی ارائه نشده باشد. در حالیکه به منظور ترویج فعالیت های هنری و ادبی در میان زنان وظیفه خودمان می دانیم که کارهای زنان را در مورد هر موضوعی باشد به معیار وسیعی منعکس کنیم.» (آوانسیان ،لیدا، سخنی با خوانندگان، نیمه دیگر شماره 3 و 4،ص8)
بنابراین استراتژی نیمه دیگر حمایت از نوشته های زنان است. استراتژی موفقی که امروزه نویسندگان موفق بسیاری را به جنبش زنان ایران افزوده است . بسیاری از نویسندگان نیمه دیگر اکنون به پژوهشگرانی گرانقدر تبدیل شده اند که در هر جایی که هستند، گفتمان برابری زن و مرد را توسعه داده اند و یکی از شانس های جنبش زنان همین توان گفتمان سازی در این حوزه است.

کثرت گرایی
بنا به گفته خود اعضای جمع اولیه نیمه دیگر، آنان هرگز یکدست نبوده اند. افسانه نجم آبادی و فتحیه زرکش یزدی خود از تفاوت های جمع اولیه سخن گفته اند و در لابلای نیمه دیگر می توانیم تاکید برتفاوت ها و نیز اشتراکات فکری نویسندگان و گردانندگان نیمه دیگر را ببینیم. در زمانه ای که اختلاف فکری در مورد مواضع چین و شوروی می توانست، سیاسیون ما را به انشعاب وادارد، ایجاد گروهی با ایدئولوژی ها و افکار متفاوت نیازمند همتی بلند و تلاشی دشوار بود: «تک پارچگی به دانایی راه نبرده ست. این را نه با ادعای بدعت که با تواضع کسانی می گوییم که آموخته اند، هر چند بهای گزافی هم پرداخته اند.اگر بتوانیم از پس این حرف بر آییم و لاف نزده باشیم، امیدواریم گونه گونی اندیشه ویژگی و دلیل وجودی «نیمه دیگر» بشود تا آن جا که حرف آزادی و برابری است.» (صمدی، مریم ، سخنی با خوانندگان، نیمه دیگر شماره1)
این کثرت گرایی را از همان شماره های اول مشاهده می کنیم. جایی که مقاله تحقیقی افسانه نجم آبادی(آذر طبری) تحت عنوان «ظهور اسلام و تاثیر آن بر وضع زن» به همراه گفتگویی با حجت الاسلام گنجه ای در یک شماره به چاپ می رسند.(نیمه دیگر شماره 2)


منبعی برای تاریخ نگاری و پژوهش فمینیستی(زن ورانه)
شماره 8 و 17 دوره اول و نیزتمام 5 شماره دوره دوم، ویژه نامه هایی تخصصی هستند که برای دانشجویی که بخواهد به هر کدام از این حوزه ها بپردازد، منابعی قابل اعتماد را در دسترس قرار می دهند. اما نیمه دیگر از همان شماره های آغازین در جستجوی طرح تاریخ شفاهی زنان است. گفتگو با زنان فعال چپ، پرده از کورجنسی ( بهترین حالت) و نگرش زن ستیز روشنفکران و سیاسیون آن دوره بر می دارد. گزارش های زنان در قالب خاطرات و یا سفرنامه، شرایط دشوار سالهای اول دهه 60 را برای دگراندیشان به ما نشان می دهد. همچنین نوشته های برخی زنان اقلیت مذهبی، تبعیض دینی و قومی ای را که اقلیت های دینی مذهبی با آن دست به گریبان بوده و هستند به ما خاطر نشان می کنند. تبعیض هایی که جامعه روشنفکری ایران به آن ها بی توجه بوده است. بسیاری از مباحث طرح شده در نیمه دیگر را اگر در بافت و زمینه طرح شده نگاه کنیم، مباحثی بدیع و جالبند و در پاسخ به ضرورت هایی که گردانندگان نیمه دیگر به قدر توان و امکانات خود به آن می پرداختند.
داشتن نگاه زنانه به تاریخ و ارزیابی موقعیت زنان در کلیت تاریخی، هدفی است که همیشه پیشاروی گردانندگان نیمه دیگر بوده است. از همان شماره های نخستین بخشی به عنوان کرونولوژی و نیز بخشی به عنوان آرشیو در نیمه دیگر پیش بینی شده است. هدف از کرونولوژی جمع آوری مرتب اخباری است که پس از بهمن 57 مستقیما مربوط به وضع زن در ایران می شود.منبعی است برای تمامی پژوهشگرانی که حوزه پژوهش آنان این دوره از تاریخ است. کرونولوژی نیمه دیگر به همت افسانه نجم آبادی و پروین پایدار(ناهید یگانه) تنظیم می شده است. «آرشیو» نیز بخشی است که برهه هایی از تاریخ زنان این سرزمین را به نمایش می گذارد. سرگذشت و اشعار قره العین، نشریات قدیمی زنان مثل عالم نسوان ، بیداری ما ، عالم زنان و ...، نوشته های برخی از فعالان اولیه حقوق زنان و ... یادآور تداومی است که فعالان زنان امروزی را به پیشینیانشان پیوند می دهد. این یادآوری ها امید دهنده و جسارت بخش اند!
بازیابی تاریخ زنان و آمیختن مفهوم جنسیت با تاریخ از اهداف انتشار ویژه نامه های «زن در دوره قاجار و انقلاب مشروطه، به کوشش ژانت آفاری(نیمه دیگر شماره 17، زمستان 1371) و «نونگاری زن و زنانگی در عصر قاجار»(نیمه دیگر، دوره دوم ، شماره 3، زمستان 1375) است.
دیگر ویژه نامه های نیمه دیگر نیز هر کدام، منبعی با ارزش در رشد مطالعات زنان هستند. شماره 8 ویژه سیمین دانشور به کوشش فرزانه میلانی(زمستان 1365)، شماره اول دوره دوم ویژه «سیمین بهبهانی» به کوشش فرزانه میلانی(پاییز1372)،است. دوره دوم به پژوهشهای زن ورانه اختصاص داده می شود و مسئولیت برخی شماره ها به افرادی واگذار شده است. شماره دوم پژوهشهای زن ورانه به کوشش سیمین کریمی(پاییز 1374) به زبان و زنان اختصاص یافته است،شماره 3 ویژه نونگاری زن و زنانگی در عصر قاجاراست. شماره 4 تحت عنوان «نیمه دیگر در پی زبانی از آن خود؟»(بهار1377) به نقد ادبی فمینیستی و ادبیات زنان می پردازد و شماره 5 که آخرین شماره نیمه دیگر است ویژه «خشونت و خانواده» است و به همت ویدا ناصحی(بهنام) منتشر شده ست.

جهانی دیدن جنبش زنان
جنبش زنان در ایران از همان ابتدا با جنبش بین المللی زنان پیوند داشته است.. زنان فعال ایرانی از اوایل قرن 20 دارای ارتباطات جهانی بوده اند. از اولین تلاشهای زنان ایرانی برای ارتباط گیری با سازمان های مدافع حقوق زنان و نیز دولت زنان اروپایی می توان به نامه کمیته نسوان ایرانی در سپتامبر 1908 به ملکه های آلمان و انگلیس اشاره کرد.اعضای این کمیته به این نتیجه رسیدند که مشکلات و مصائبی را که دولت کودتایی محمدعلی شاه برای زنان به وجود آورده بود با زنان اروپایی در میان گذارند و از آنان برای رهایی زنان ایران کمک بخواهند.این زنان طی دو تلگراف یکسان به ملکه های آلمان و انگلیس توضیح می دهند که: «سپاه شاه به امر او درباره ی خواهران ما از کشتن و اجرای انواع فضایح کوتاهی و دریغ نمی نمایند.» کمیته نسوان ایرانی از ملکه های دو کشور تقاضا کردند که از نفوذ خود بر پادشاهان انگلستان و آلمان برای جلوگیری از تکرار «این فضایح» استفاده کنند.
کمیته نسوان ایرانی علاوه بر تلاش جهت جلب حمایت ملکه های آلمان و انگلستان از مبارزه مردم ایران، کوشش می کرد تا از طریق برقراری ارتباط با سازمان های مدافع حقوق زنان در اروپا، افکار عمومی را متوجه رویارویی مشروطه خواهان و استبدادطلبان در ایران کند و حمایت آنان را به دست آورد.2
نیمه دیگر به درستی این مهم را در می یابد، از همان نخستین شماره ها،نیمه دیگر هم چنان که گوشه هایی از تاریخ مبارزات زنان کشورمان را معرفی می کند، بخش هایی را به جنبش زنان در غرب مثل «جنبش سافرجنت زنان انگلیس»، زنان منطقه مانند «نگاهی اجمالی به جنبش زنان مصر» و گفتگو با نول السعدوای (شادی، هما، نیمه دیگر شماره 3 و 4، زمستان 64) و نیزگفتگو با نیرا جامعه شناس اسرائیلی( ناهیدیگانه(پروین پایدار) و میترا پشوتن،نیمه دیگر شماره 7) و نیز فعالیت های زنان ایرانی در خارج کشور(در تمامی شماره های دوره اول به جز دو ویژه نامه «سیمین دانشور»(شماره 8) و «زن در دوره قاجار و انقلاب مشروطه»(شماره 17) ما با فعالیت های زنان ایرانی در اروپا و آمریکا آشنا می شویم. این آشنایی در زمانه خود می توانست به نزدیکی و انجام کارهای مشترک گروه های مختلف زنان ایرانی ساکن غرب بیانجامد و برای امروز ما، آرشیوی غنی از تجارب زنان ایرانی مقیم خارج در آن مقطع تاریخی است.
اما تلاش برای انتشار صدای زنان ایرانی ساکن ایران در آن زمانه همیشه موفق نبوده است. جو سرکوب آن زمان و نبود وسایل ارتباطی پیشرفته، ارتباط زنان ایرانی داخل و خارج را در آن دوران دشوار می سازد. ما در شماره11 نیمه دیگر با مطلبی ازسارا کهن روبروهستیم به نام «بدحجابی از چشم شرقی و غربی»که از ایران و در نقد مقاله «الگوی زن مسلمان و فتوای امام» افسانه نجم آبادی(نیمه دیگر شماره 9) فرستاده شده است.افسانه نجم آبادی در سخنی با خوانندگان، در این باره می نویسد:«این مقاله... نخستین مقاله ای است که در گفتگو با نیمه دیگر از یک زن ایرانی مقیم ایران به ما رسیده است. با آن که از نخستین روزهای فکر نشر نیمه دیگر در خارج از کشور یکی از امیدهای ما این بود که این مجله صفحات محاوره ای شود میان همه زنان ایرانی در خارج و داخل ایران، این نخستین بار است که این امید از صحنه تخیل و آرزو به عرصه نوشته ای چاپ شده قدم می نهد.» ارتباط دوسویه زنان ایرانی داخل و خارج در نیمه دیگر بسیار کمرنگ باقی می ماند تا در آخرین شماره نیمه دیگر که ویژه «خشونت و خانواده»(پاییز 78) است، ما با مقالاتی از شیرین عبادی، مهرانگیز کار و شهلا اعزازی از ایران مواجه می شویم.اما این دورانی است که فضای سیاسی – اجتماعی ایران نیز بازتر شده است و نشریات ویژه ی زنان همانند زنان و بعد تر جنس دوم و فرزانه، صدای مطالبات زنان در ایران هستند و نشریات غیر زنانه نیز گاه گاهی صفحاتی را به مسائل زنان اختصاص می دهند. حضور این نشریات در ایران است که ضرورت تداوم نیمه دیگر را برای گردانندگانش کمرنگ می کند.هر چند همکاران نیمه دیگر از قطع انتشار نوای خاص خود، غمگین اند و فضای نشر ایران را از فضای بی سانسور دور می دانند اما متاسفند که امکان های انسانی و مالی شان برای تداوم نشریه به انتها رسیده است. (نجم آبادی ، افسانه، خداحافظی با خوانندگان، نیمه دیگر، دوره دوم شماره 5، پاییز1378)
اکنون برخلاف زمانی که اولین شماره های نیمه دیگر منتشر می شدند. نیمه دیگر توانسته است سری توی سرها بیاورد. جنبش زنان خود را به فضای گفتمانی مردانه تحمیل کرده است، کمتر سایت ، نشریه یا ویژه نامه ای بدون صفحاتی مربوط به مسائل زنان، منتشر می شود. سهم نیمه دیگر در آفریدن و تقویت این فضا، بسیار مهم بوده است. باشد که شوق همراهی و همگامی فمینیست های داخل و خارج هم چنان وجود داشته باشد. چرا که جنبش زنان به این همراهی ها نیازمند است.

پانوشت:

1.این بیانیه بنا بر اهمیتش در نیمه دیگر شماره 2، پاییز 1363، تجدید چاپ شده است. صص 48-50
2.خسروپناه، محمدحسین، هدف ها و مبارزه زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوی،نشر پیام امروز،تهران، ص 64